Atatürk’ün Cumhuriyetinde belediye, yalnızca yol yapan, çöp toplayan, imar ruhsatı veren bir hizmet kuruluşu değildir.
Belediye, Cumhuriyetin yurttaşını yetiştiren, yurttaşın yönetime katılmasını sağlayan ve demokrasiyi günlük hayatın içine yerleştiren en önemli kamu kurumlarından biridir.
Belediyenin görevi yurttaşı yönetmek değil, yurttaşla birlikte yönetmektir.
Bir ülkenin demokrasi düzeyi yalnızca parlamentosu, hükümeti veya seçim sandığıyla ölçülmez. Demokrasi, asıl olarak yurttaşın günlük hayatında ne kadar hissediliyor, ne kadar uygulanıyor ve ne kadar içselleştiriliyorsa o kadar güçlüdür.
Yurttaşın yaşadığı mahallede söz söyleyebildiği, belediye bütçesinin nasıl kullanılacağını tartışabildiği, imar kararlarından ulaşım politikalarına kadar kendi hayatını doğrudan etkileyen konularda bilgi alabildiği ve yöneticisini denetleyebildiği bir yerel yönetim, demokrasiyi yalnızca anlatmaz; demokrasiyi yaşatır.
Bu nedenle belediye, Cumhuriyetin yerel düzeydeki en önemli kurumlarından biridir.
Atatürk’ün kurduğu Cumhuriyetin temelinde yalnızca devletin biçimini değiştirmek değil, tebaa anlayışından yurttaşlık anlayışına geçmek vardır. Cumhuriyet, insanı devletin karşısında edilgen bir kul olmaktan çıkararak hak ve sorumluluk sahibi yurttaş haline getirmeyi amaçlamıştır.
Bu dönüşümün başarıya ulaşması ise yalnızca anayasa ve yasalarla mümkün değildir. Yurttaşlık günlük hayatın içerisinde öğrenilir ve inşa edilir. Belediye de burada önem kazanır. Çünkü yurttaş devleti çoğu zaman Ankara’daki kurumlarıyla değil; yaşadığı şehirdeki belediye, okul, hastane, ulaşım sistemi, park, pazar, kültür merkezi ve sosyal hizmetlerle doğrudan deneyimler. Dolayısıyla demokratik Cumhuriyetin en önemli sınavlarından biri yerel yönetimlerdir.
Cumhuriyet belediyeciliği ve bir şehrin yeniden inşası
Cumhuriyet kurulduğunda Türkiye’nin şehirleri yalnızca ekonomik açıdan değil, altyapı ve kamu hizmetleri açısından da büyük bir yoksunluk içerisindeydi.
Cumhuriyetin ilk yıllarında belediyecilik alanında yeni bir hukuki ve kurumsal yapı oluşturulması bu nedenle zorunluydu.
1924’te Ankara Şehremaneti’nin kurulması, yeni başkentin modern bir şehir olarak inşasına yönelik önemli adımlardan biriydi. 1930 tarihli 1580 sayılı Belediye Kanunu ise Cumhuriyet dönemi belediyeciliğinde temel dönüm noktalarından biri oldu. Bu düzenlemeyle belediyelere şehirlerin imarı ve halkın ortak ihtiyaçlarının karşılanması konusunda geniş görevler verildi.
Bu dönemin belediyeciliğini yalnızca bugünkü anlamıyla “altyapı hizmetleri” şeklinde değerlendirmek doğru değildir. Çünkü Cumhuriyet, aynı zamanda modern şehir yaratma projesiydi.
Cumhuriyetin şehir projesinde; şehrin su ve kanalizasyonu, temizliği, ulaşım, eğitim ve sağlık kurumları; üretim, eğitim kültür ve sosyal hayatı yaşatan kamusal düzen ve bütün bunların merkezinde çağdaş yurttaş vardı.
1930’lu yıllarda belediyecilik alanında çıkarılan 1580 sayılı Belediye Kanunu’nun yanında Umumi Hıfzıssıhha Kanunu, Yapı ve Yollar Kanunu, Belediyeler Bankası ve kamulaştırma düzenlemeleri gibi birbirini tamamlayan düzenlemelerin yapılması, Cumhuriyetin belediyeyi münferit hizmetlerden ibaret görmediğini ortaya koymaktadır.
1935 yılında düzenlenen ilk Belediyeler Kongresi’nde dahi imar, hayat pahalılığı ve belediye gelirleri gibi konuların birlikte ele alınması dikkat çekicidir. Bu yaklaşım, belediyenin yalnızca yol ve temizlik hizmeti yapan bir kurum değil, şehrin ekonomik ve sosyal hayatını da ilgilendiren bir kamu kurumu olarak düşünüldüğünü göstermektedir.
Buradan bugün için bir sonuç çıkarmak gerekirse; Cumhuriyet belediyeciliğinin temel amacı yalnızca şehirleri yönetmek değil, Cumhuriyetin ihtiyaç duyduğu çağdaş şehir hayatını kurmaktır.
Bugün bizim görevimiz de bu düşünceyi 21. yüzyılın koşullarında yeniden yorumlamaktır.
(Devam edecek…)