Bu sene görüşmelerine Avustralya’nın başkanlık ettiği, Türkiye’nin de ev sahibi olduğu Uluslararası İklim Zirvesi, yaygınca bilinen adıyla COP31’de bu sloganı sıkça gördüm… COP sözcüğü, “Conference of the Parties” (tarafların konferansı) isminden geliyor. Otuz birincisi Antalya’da düzenlenen, binlerce etkinlikten oluşan, on binlerce insanın katıldığı bu konferans için hazırlanmış ve içinde göl, kanal, köprü, kule, ezan okunan cami ve mini bir “orman” olan bu dev alana girdiğinizde her yerde karşınıza çıkıyor bu slogan.
Dünyanın geleceği Türkiye’de…
Diğer yandan sosyal medyada ve yazılı basında, bununla çelişen pek çok yorum da okudum. Bu konferansın özünü, amaçlarını ya da düzenleniş şeklini eleştirenler çok…
Bu yorumları da akılda tutarak, konferansın ilk haftasını geride bırakırken, üç gün boyunca orada bulunarak edindiğim izlenimleri paylaşmak istiyorum. Antalya’da görüşmeler hala devam ederken, “içeriden” nasıl bir görüntü var? En önemlisi de, okurlar bu konferansı ve yansıttığı süreci sorgularken neleri bilmeli?
Öncelikle bu konferans benim için özeldi. Bu konuda dokuz yıldır çalışmama rağmen bir COP’a ilk gidişimdi. Ülke pavilyonlarını, STK stantlarını, arı gibi oradan oraya koşuşturan delegeleri ilk görüşümdü. Türkmenlerin, Taylandlıların, Kongoluların ve nicelerinin rengarenk kostümlerini, posterlerini, herkesin peşinde koşuşturduğu ve bana pek nasip olmayan yaka iğnelerini, stantlarda peş peşe düzenlenen panelleri ilk tecrübe edişimdi…
Ayrıca bu toplantıya sadece bağımsız bir finans politikaları uzmanı olarak değil, bir sürdürülebilirlik savunucusu olarak gittim. Bir ay önce İleri Yayınları’nda basılmış olan kitabım “O Ağaç Benim”, sürdürülebilirliği savunuyor.
Doğa korunması ve çevrecilik hareketini de içine alan kitabımla, özellikle küresel ısınmanın neden olduğunu, nelere sebep olduğunu, bunları durdurmak için ne denli kapsamlı bir değişiklik yapmamız gerektiğini, bu çözümlerin karşısındaki engelleri ve ideolojik karşıtlarını, bu karşıtların siyasi temsilcilerini ve kullandıkları yöntemleri anlatıyorum. Kitabın ikinci yarısında, hem küresel ısınma hem de doğa yıkımları ve kirletmeleri açısından Türk insanının gereksinimlerini en kötü etkileyen süreçleri inceliyorum, Türkiye’nin sürdürülebilir olmayan bir yörüngede kalkınmamış olduğunu ve kalkınamayacağını savunuyorum ve sürdürülebilirlikle kalkınması için nelerin değişmesi gerektiğini içeren bir yol haritası sunuyorum.
Bu yüzden bu COP’a kamu çıkarını savunan bir uzmanın duygularıyla ve heyecanıyla katıldım. Bu açıdan bakınca sevdiklerim de oldu, sevmediklerim de.
Örneğin dünyanın farklı yerlerinde küresel ısınma konusunda aktif, pek çok farklı sektörden aynı amaç çevresinde çalışan bu kadar çok kişiyi bir arada görmek çok yüreklendiriciydi. Bu delegeler arasında gençler de vardı ve bazılarıyla konuştum. Özellikle demokratik açıdan ileri olan ülkelerin, bu görüşmeler öncesinde ve sonrasında, gençlerine masada gerçek bir yer açtığını öğrendim. Ayrıca katıldığım genç panellerinden birinde söylenenler beni çok etkiledi. (Gençlerin ağzından “Okyanusları korumaya karar verdim çünkü bir gün baktım ki her zaman yüzdüğüm denizde kaplumbağalar ölmüş” gibi paylaşımlar duydum.)
Yine sevindirici bir nokta, ABD’nin federal hükümet seviyesinde katılmadığı ikinci COP olan bu toplantıda, Amerikan eyalet, belediye ve kurumlarından pek çok katılımcının olmasıydı. Örneğin elektrik şebekelerinin iklim değişikliğine dayanıklılığı konusunu onların ağzından dinlemek, sorularıma yanıt almak, sonrasında küresel ısınma yadsıyıcılarının ve aşırı sağın kaybettiği ABD ara seçim sonuçlarına yönelik sevincimizi paylaşmak çok güzeldi…
Ama herhalde en mutlu olduğum an, Harvard’da Kamu İdaresi okuyan bir genç olarak konuşmalarını dinlediğimden beri hayranı olduğum Al Gore’un, bu defa küresel ısınmayla ilgili yepyeni bir bilgi kaynağını açıkladığı (TRACE) konuşmasını dinlemek, onun gezegeni korumakla geçen yıllarına rağmen artan enerjisini görmek ve sonrasında ona kitabımın İngilizce broşürünü verirken, halk için çalışan hükümet ilkesini ondan öğrendiğimi ifade edebilmekti…
Diğer bir beğendiğim nokta, konuşmacısı olduğum ve birkaç farklı paneline katıldığım bir özel Türk bankasının düzenlediği panellerde, küresel ısınmanın ve sürdürülebilirlik gündeminin gerçekten hayata geçirilmesi amacına yönelik pek çok ilerici, toplum çıkarını gözeten, ufuk açıcı görüşlere yer verilmesiydi. Bu panellerde ileride çalışmalarımda kullanacağım şeyler öğrendim ve iş birliği yapabileceğim uzmanlarla tanıştım. Yakın zamana kadar bankacılık sektöründe çalışan bir insan olarak şirketlerin ve bankaların arasında üstlerine düşen toplumsal görevleri önemseyenler olduğunu biliyorum, bu COP da bu izlenimimi pekiştirdi.
Ancak COP’a eleştirdiklerim elbette var…
Öncelikle devlet pavilyonları, adı üstünde, var olan devlet politikaları sınırları içinde kalıyor ve bunları eleştiren STK’ların seslerini yüksek perdeden duyurması için yapılmamış COP. (Ki bu yüzden alternatif bir zirve düzenledi STK’lar).
Diğer yandan küresel ısınma ile (başka bir toplantı serisinin konusu olan) doğanın korunmasının birbirinden ayrı ele alınması, başlı başına bir sorun. Zaten Türk sosyal medyasında en çok yer alan “yeşil aklama” suçlamalarının ana kaynağı da, bu COP’ta sponsor olan bazı alt yapı şirketlerinin ormansızlaşma ve başka doğa yıkımlarına sebep olan projeleri. Ancak konu bence sadece bu şirketler de değil. Daha genel bakarsak, küresel ısınmayı durdurmaya yardım edeceğim diyerek yola çıkan ve doğayı yok eden pek çok proje sahibi var dünyada. Bu yüzden küresel ısınmayla doğanın korunmasını bir arada almalıyız. (Alt yapı projelerini doğayı ve insanı koruyan, sürdürülebilir bir şekilde yapmak için önerdiğim çerçeveyi kitabımda bulabilirsiniz).
Peki tüm bunların sonucu ne oldu derseniz, henüz bilmiyoruz. Konferansın en önemli boyutu olan ve henüz kesinleşmemiş resmi görüşmelerin sonuçları (Kasım’ın 20’sinden sonra) açıklanınca, bunların analizini pek çok uzman, aktivist, yorumcu gibi ben de yapacağım.
Ancak içerikle ilgili birkaç ön not düşmek istiyorum…
Öncelikle şunu bilelim. Küresel ısınma bir uydurmaca değil. Fazlasıyla gerçek. Dünyada her ülkeyi olumsuz etkileyen, hiçbir ülkenin veya bölgenin dışında kalamayacağı sonuçları içeren, Türkiye’yi de hem gündelik hayatta (örneğin sıcaklık ve kuraklık) hem de şiddeti ve sıklığı artan olağanüstü hava durumlarıyla (örneğin seller ve dolular) etkileyen, nice can ve mal kaybına sebep olan, sebepleri ve sonuçları bilimsel olarak kanıtlanmış bir gerçek.
İkinci olarak bilelim ki bu toplantılar, küresel ısınmayı durdurmak için gerekli, çünkü küresel bir sorun, ancak küresel olarak her ülkenin katılımıyla durdurulabilir. Dünyamızı ısıtan sera gazları, resmî sınır tanımıyor. Bu yüzden her ülkenin kendi çapında sera gazı salgılamayan bir şekilde enerji üretmesi ve tüketmesi, iklim değişikliğini yavaşlatan ve pek çok başka faydası olan ormanlarını koruması, hayvancılık ve başka sektörlerini de yine sera gazını azaltacak şekilde yeniden kurgulaması gerekiyor.
Bu söylediklerime ülkemiz de dahil. Sosyal medyada karşımıza çıkan “Küresel ısınmanın sadece %1’ine sebep oluyoruz, diğer ülkeler %60’ına, niye biz değişelim?” gibi aşırı basitleştirici yorumlara kanmayınız. Dünya nüfusunun %1’ine sahibiz ve sera gazlarındaki payımız da aşağı yukarı aynı oranda (sadece karbondioksitte daha bile yüksek). Yani dünyadaki nüfus payımız kadar ısıtıyoruz gezegeni. Bu hesapla belki Amerikalılardan daha iyiyiz (onlar dünya nüfusunun yaklaşık %4’ü ama yıllık küresel sera gazı emisyonlarının yaklaşık %11’i onlardan geliyor) ama Hintlilerden daha kötüyüz (dünya nüfusunun yaklaşık %18’ini oluşturan Hindistan küresel emisyonların yaklaşık %8’ine sebep oluyor). Ancak zaten bu oranlar da bana anlamsız geliyor. Çok daha önemlisi şu: Sera gazlarımız doğru yönde ilerliyor mu? Bunun yanıtı hayır, çünkü pek çok başka ülkenin aksine bizim emisyonlarımız artıyor. Doğru yolda ilerlemiyoruz.
Üçüncü olarak, yaygınca iddia edildiğinin aksine, bu toplantılar etkisiz de değil. Gerçekten baştan beri (sınırlı da olsa) fayda sağlıyor. 2015’te imzalanan Paris Anlaşması sonrasında, dünya ülkeleri, her sene Birleşmiş Milletler çatısı altında toplanarak küresel ısınmanın gezegende yaşamımıza daha fazla dokunca yaratmadan durdurulması için koydukları hedefleri ne derece tutturduklarını birbirlerine anlatıyorlar, en son bilimsel veriler ışığında bu gündemde daha hızlı yol alınması için teknolojik, ekonomik, finansal açılardan neler yapılması gerektiğini tartışıyorlar.
Bu çabalar henüz yeterli olmasa da, bu yolda ağır aksak yol alınsa da, baltalayanları çok olsa da, başlangıç noktasından beri COP’larda verilen sözlerin sadece şu ana kadar hayata geçirilen kısmıyla bile gezegenin ısınma seviyesi çok felaket öngörülerden çok kötüye inmiş durumda. (Burada kendi tanımlarımı kullanıyorum.) Geleceğimizi kurtarmak için bu gündemin daha hızlı ve kararlı bir şekilde ve tüm ülkelerde hayata geçirilmesi gerekiyor. Ancak bu toplantıların şu ana kadar yetersiz sonuç vermesi, hiç sonuç vermediği veya kaldırılması gerektiği anlamına gelmiyor. Tam aksine, bu çabaların çok daha güçlenerek devam etmesi gerekiyor.
Dördüncü olarak, yine sosyal medyada çok dolaşan, “Bizim sebep olmadığımız ısınmanın bedelini niye biz ödeyelim?” söylemi de bana yanlış geliyor. Öncelikle küresel ısınmayı durdurmak, bir düğmeye basınca olacak bir değişim olmadığı gibi, yemek masasından kalkar gibi bir elden masrafı ödenecek bir harcama da değil. Küresel ısınma eylemini, kaçınılması gereken bir masraf, hatta bir kazıklama düzmecesi gibi göstermek çok yanlış.
Öncelikle küresel ısınmayı durdurmak için her ülkenin üretim ve tüketim sisteminde çok kapsamlı değişiklikler gerekiyor. Bu değişikliklerin çoğunun yatırım gerektirdiği ve bazı ülkelerin hem tarihsel sorumluluk hem de var olan finansal kaynakları açısından diğerlerine yardım etmesi gerektiği de doğru (nitekim haftaya COP’tan beklediğimiz sonuçlardan biri de bu yardımın boyutu ve biçimiyle ilgili yeni kararlar).
Ancak bu yukarıdaki söylemlerin perdelemeye çalıştığı şu gerçeği de ıskalamayalım: Her ülkenin kendi kapasitesi dahilinde küresel ısınmayı durdurmaya çalışması, her şeyden önce o ülkenin insanlarının kendi çıkarına. Hem dolaylı yoldan küresel ısınma hepimizi etkilediği için, hem de en büyük değişim olan temiz enerjiye geçmek, havayı da temiz tutarak soluduğumuz havanın sağlığımıza zarar vermesini engellediği için. Yani bir hesap ödenecekse, herkes bütçesi kadar ödeyecek, ama herkese o yemekten pay düşecek.
Yukarıda yanıtladığım suçlamaların hepsine birlikte bakarsak, şöyle bir tablo çıkıyor: Çoğu iddia (COP’un aldatmaca olduğu, gereksiz olduğu, etkisiz olduğu ve adaletsiz olduğu), aslında küresel ısınmayı durdurma gündeminin ideolojik karşıtlarının propagandasıyla örtüşüyor. Fosil yakıt üreticisi şirketler ve devletler, tam da böyle düşünmemizi istiyorlar. Bu açıdan COP’un yetersiz yönlerini eleştirirken, COP’u ortadan kaldırmaya çalışanlarla aynı saflara düşmemeye dikkat etmeliyiz.
Son olarak, COP’un haftaya açıklanacak kararlarından en çok hangisini merakla beklediğimi sorarsanız, şu: Türkiye’nin önerdiği “2035’e dek %35 elektrik” hedefi, sadece bu şekilde mi açıklanacak, yoksa tüketimdeki payını yükseltmemiz istenen elektriğin üretiminin de temiz olması gerektiği (yani kömür ve diğer fosil yakıtlardan arınmış santrallerde üretilmesi) ilkesi de bu hedefte yer alacak mı?
Bu sorunun yanıtını ve diğer sonuçları bir sonraki yazımda ele alacağım.

