Cumhuriyet devrimlerini birbirinden bağımsız düzenlemeler olarak değil, birbirini tamamlayan büyük bir toplumsal dönüşüm projesi olarak değerlendirmek gerekir.
Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet’in ilanı, hilafetin kaldırılması, eğitim ve öğretimin birleştirilmesi, hukuk düzeninin yenilenmesi, kadınların siyasal ve toplumsal haklarının genişletilmesi, dil ve tarih çalışmaları, ekonomik kalkınma ve kültürel dönüşüm aynı çağdaşlaşma hedefinin farklı boyutlarıdır.
Cumhuriyet devrimlerin ortak düşünsel ekseninde üç temel yaklaşım bulunmaktadır; Akıl ve bilim; millî egemenlik ve çağdaşlaşma.
Çankaya sofrasında bu konuların tartışılıyor olması, Cumhuriyet’in düşünsel hazırlık sürecini anlamak bakımından önemlidir. Başka bir ifadeyle, Çankaya sofrasında kişisel liderliğin etrafında gerçekleşen istişare kültürünü, 21. yüzyılda demokratik kurumların sürekli işleyen bir niteliğine dönüştürmek gerekir.
Bunun için üniversiteler, Türkiye Büyük Millet Meclisi, yerel yönetimler, meslek kuruluşları, bağımsız araştırma merkezleri ve sivil toplum kuruluşları arasında sürekli bir bilgi ve görüş alışverişi mekanizması kurulmalıdır.
Böylece ortak akıl, yalnızca devlet yöneticilerinin bir araya geldiği toplantıların değil; bütün toplumun katıldığı demokratik yönetim kültürünün parçası hâline gelebilir. Çankaya sofrasının bugüne bıraktığı en önemli miraslardan biri de budur.
Cumhuriyet’in ilk döneminde il ve ilçelerde kurulan “Şehir Kulüpleri” de bu geleneğin ve kültürün ürünüdür. (Gelecek yazımda Şehir Kulüplerini de anlatacağım)
Çankaya sofrası ve istişare kültürünün düşünsel merkezi
Atatürk’ün Çankaya sofraları, bu ortak akıl anlayışının daha farklı bir boyutunu temsil eder.
Burada, ülkenin gündelik yönetim sorunlarının yanı sıra tarih, dil, hukuk, eğitim, bilim, sanat, felsefe ve uluslararası gelişmeler de tartışılıyordu. Sofranın önemli özelliği, farklı uzmanlık alanlarından insanların bir araya gelmesi ve düşüncelerini açıklayabilmesiydi.
Bu ortamda Atatürk’ün rolü yalnızca toplantıya başkanlık etmek değildi. Farklı görüşleri dinlemek, sorular sormak, düşünceleri karşılaştırmak ve tartışmayı belirli bir sonuca yönlendirmek de bu buluşmaların özellikleri arasındaydı.
Fikret Bila’nın Atatürk’ün Sofrası çalışması ile Şaduman Halıcı’nın sofra notlarına dayanan akademik araştırması, bu toplantıların tarihsel ve düşünsel niteliğini incelemek için önemli kaynaklardır.
Burada Çankaya sofrasının anlamını doğru tanımlamak gerekiyor.
Çankaya sofrası, halkın doğrudan katıldığı demokratik bir meclis değildi. Katılımcıları Atatürk’ün davetiyle bir araya gelen, belirli konularda bilgi ve düşünce alışverişinde bulunan kişilerdi. Dolayısıyla bu yapı bugünkü demokratik katılım kurumlarıyla özdeşleştirilmemelidir.
Ancak bu sofraların temsil ettiği düşünsel yöntem, bugünün demokratik yönetim anlayışı bakımından de değerlidir.
- Bilgiyi ve uzmanlığı önemsemek.
- Farklı düşünceleri dinlemek.
- Eleştiri ve tartışmaya alan açmak.
- Kararları değerlendirme ve sorgulama sürecinden geçirmek.
- Ülkenin ortak çıkarlarını kişisel ve dar siyasal çıkarların üzerinde tutmak.
Bu yaklaşımın çağdaş devlet yönetimine aktarılması, istişarenin kişisel ilişkilere bağlı olmaktan çıkarılıp kurumsal bir hak ve yönetim yöntemi hâline getirilmesini gerektirir.
Ortak akıl ile çoğunluk iradesi arasındaki ilişki
Demokratik devletin en önemli meselelerinden biri, çoğunluğun iradesi ile ortak aklın nasıl buluşturulacağıdır.
Demokrasi, elbette halkın seçimler aracılığıyla yöneticilerini belirlemesi ve çoğunluk iradesinin siyasal kararların oluşumunda etkili olmasıdır. Ancak demokratik meşruiyet yalnızca sandıktan çıkan sonuçla sınırlı değildir.
Çoğunluk kararının demokratik niteliği; temel haklara saygı, hukuk devleti, eşit yurttaşlık, özgür tartışma ve denetlenebilirlik koşullarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Çünkü çoğunluk her zaman doğru karar vermeyebilir.
Bilgi eksikliği, yanlış yönlendirme, kısa vadeli çıkarlar veya toplumsal önyargılar çoğunluk kararlarının niteliğini etkileyebilir.
Bu nedenle demokratik devletin görevi, çoğunluk iradesini ortadan kaldırmak değil; onun sağlıklı bilgi, özgür tartışma ve anayasal güvenceler içinde oluşmasını sağlamaktır.
Çankaya sofralarının istişare kültürü bu noktada anlam kazanır.
Bir karar alınmadan önce farklı görüşlerin dinlenmesi, bilimsel verilerin incelenmesi ve muhtemel sonuçların değerlendirilmesi, demokratik kararın niteliğini yükseltir.
Bununla birlikte ortak akıl, çoğunluk kararını veto eden seçkinler kurulu anlamına gelmemelidir. Uzmanlar bilgi üretir ve seçenekleri değerlendirir; siyasal kararın meşru sahibi ise anayasal düzen içinde yetkilendirilmiş demokratik organlardır.
Bu ayrım önemlidir.
Ortak akıl, millî iradenin alternatifi değil; millî iradenin daha sağlıklı kullanılmasının aracıdır.
(Devam edecek…)

