Ortak akıl anlayışını, yalnızca liderlerin çevresinde oluşan danışma toplantılarıyla sınırlayarak düşünemeyiz.
Bugünün devletleri çok daha karmaşık sorunlarla karşı karşıyadır. Ekonomik krizler, teknolojik dönüşüm, iklim değişikliği, nüfus hareketleri, eğitim, sağlık, kentleşme, gelir dağılımı ve uluslararası ilişkiler farklı uzmanlık alanlarının birlikte çalışmasını gerektiriyor.
Bu nedenle ortak aklın demokratik devletin kurumsal mimarisine yerleştirilmesi gerekir. Bunun için beş temel kurumsal alan üzerinde durabiliriz.
TBMM: Millî iradenin ve toplumsal müzakerenin merkezi
Türkiye Büyük Millet Meclisi, millî egemenliğin anayasal temsil organıdır.
Meclisin işlevi yalnızca kanun yapmak ve hükümeti denetlemek değildir. Toplumun farklı kesimlerinin görüşlerinin siyasal kararlara yansıtılabildiği, ülkenin geleceğine ilişkin seçeneklerin tartışıldığı bir müzakere merkezi olması gerekir.
Bunun için:
- Meclis komisyonları uzmanlık ve araştırma kapasitesi bakımından güçlendirilmelidir.
- Önemli yasa tasarıları kabul edilmeden önce kamuoyunun görüşüne açılmalıdır.
- Üniversiteler, barolar, meslek odaları, sendikalar ve sivil toplum kuruluşları komisyon çalışmalarına düzenli biçimde katkı sunabilmelidir.
- Kamu politikalarının ekonomik, sosyal ve hukuki etkileri önceden değerlendirilmelidir.
- Muhalefetin bilgiye erişimi ve denetim yetkisi güvence altına alınmalıdır.
Özellikle önemli düzenlemeler için Meclis bünyesinde bağımsız etki değerlendirme ve araştırma kapasitesinin geliştirilmesi gerekir.
Böylece yasama süreci yalnızca siyasi çoğunluğun tercihlerini değil, toplumun bilgi ve deneyimini de yansıtan bir yapıya kavuşabilir.
Üniversiteler: Devletin bilimsel aklı
Cumhuriyet’in kuruluşunda bilime ve eğitime verilen önem, çağdaş devletin temelini oluşturmuştur.
Atatürk’ün bilim anlayışı, yalnızca eğitim kurumlarının geliştirilmesiyle sınırlı değildi; devletin ve toplumun sorunlarının bilimsel yöntemlerle ele alınmasını da kapsıyordu.
Bugün üniversitelerimizin temel görevlerinden biri, yalnızca diploma ve akademik yayın üretmek değil, ülkenin sorunlarına bilimsel çözüm önerileri geliştirmektir.
Bunun için üniversiteler ile kamu yönetimi arasında kurumsallaşmış iş birliği mekanizmaları kurulmalıdır. Bu nedenle:
- Üniversitelerde kamu politikaları araştırma merkezleri kurulmalı ve güçlendirilmelidir.
- Ekonomi, hukuk, eğitim, tarım, çevre ve teknoloji alanlarında disiplinler arası araştırmalar desteklenmelidir.
- TBMM ve kamu kurumları, ihtiyaç duydukları bilimsel araştırmaları üniversitelerle iş birliği içinde yürütebilmelidir.
- Akademik özgürlük ve bilimsel özerklik güvence altına alınmalıdır.
- Kamu politikalarının sonuçları bağımsız bilimsel değerlendirmeye tabi tutulmalıdır.
Burada önemli olan, üniversitelerin iktidarın danışma organına dönüştürülmesi değil; tam tersine, bilimsel bağımsızlıklarını koruyarak gerektiğinde kamu politikalarını eleştirebilmeleridir. Çünkü bilimsel katkı, ancak özgürlük ortamında anlamlıdır.
Meslek kuruluşları ve sivil toplum kuruluşlarının toplumsal deneyimin karar süreçlerine taşınması
Çankaya sofrasının ortak akıl anlayışını genişletmenin en önemli yollarından biri, meslek kuruluşları ve sivil toplum örgütlerinin kamusal karar süreçlerine katılımını güçlendirmektir.
Barolar, tabip odaları, mühendis ve mimar odaları, ticaret ve sanayi odaları, ziraat odaları, sendikalar, kooperatifler, tüketici örgütleri, kadın örgütleri, gençlik kuruluşları ve çevre örgütleri toplumun farklı alanlarındaki bilgi ve deneyimi temsil eder.
Bu kuruluşlar yalnızca kendi üyelerinin mesleki haklarını savunan yapılar olarak görülmemelidir. Aynı zamanda kamu politikalarının hazırlanmasına katkı sunabilecek toplumsal bilgi merkezleridir.
Bunun için:
- Kamu kurumlarının, yasal ve yönetsel düzenleme hazırlıklarında ilgili meslek kuruluşlarından görüş alınması,
- Önemli kamu yatırımlarında toplumsal ve çevresel etki değerlendirmesi yapılması,
- Sivil toplum kuruluşlarının kamu politikalarına ilişkin önerilerini sunabilecekleri açık platformların kurulması,
- Kamu kurumlarının bu önerilere gerekçeli cevap vermesi,
- Katılımın yalnızca davet edilen kuruluşlarla sınırlı kalmaması ve farklı görüşlerin temsil edilmesi sağlanmalıdır.
Buradan çıkarılacak sonuç açıktır; sivil toplumun karar süreçlerine katılımı, kişisel ilişkiler veya yöneticilerin tercihleri üzerinden değil, şeffaf ve öngörülebilir kurallarla güvence altına alınmalıdır.
Yerel yönetimler: Demokrasinin gündelik hayatta öğrenildiği yerler
Demokrasinin yalnızca Ankara’da, TBMM’de veya siyasi partilerin merkezlerinde yaşaması yeterli değildir.
Demokrasi, insanların yaşadıkları şehirde, mahallede, köyde ve sokakta kendi yaşamlarını ilgilendiren kararlara katılabildikleri zaman günlük hayatın bir parçasına dönüşür.
Bu nedenle yerel yönetimler, ortak aklın toplumsal hayata taşınmasında özel bir konuma sahiptir.
Belediyeler, yalnızca altyapı ve imar hizmetleri üreten kurumlar olmamalıdır. Aynı zamanda demokratik yurttaşlık bilincinin geliştiği, toplumsal dayanışmanın güçlendiği ve katılım kültürünün öğrenildiği kamusal alanlar olmalıdır.
Bu amaçla:
1. Kent konseyleri etkinleştirilmelidir. Kent konseyleri yalnızca mevzuat gereği toplanan danışma organları olmaktan çıkarılmalı; belediye politikalarının hazırlanmasında düzenli katkı sunan yapılara dönüştürülmelidir.
2. Mahalle katılım mekanizmaları oluşturulmalı; mahalle sakinleri kendi bölgelerindeki yatırım, ulaşım, çevre, sosyal hizmet ve bütçe önceliklerini tartışabilmelidir.
3. Katılımcı bütçeleme uygulanmalı; belediye bütçesinin belirli bir bölümü için yurttaşların proje önermesi, öncelik belirlemesi ve harcamaları izlemesi sağlanmalıdır.
4. Yerel üniversiteler ve meslek kuruluşlarıyla iş birliği kurulmalı; şehrin gelişme planları bilimsel araştırmalara ve mesleki değerlendirmelere dayanmalıdır.
5. Belediye faaliyetleri şeffaflaştırılmalı; bütçe, ihale, yatırım, performans ve denetim sonuçları herkesin erişimine açık olmalıdır.
6. Çocuklar, gençler, kadınlar, yaşlılar ve engelliler karar süreçlerinde temsil edilmeli ve kentin geleceğini ilgilendiren kararlarda farklı toplumsal grupların ihtiyaçları görünür hâle getirilmelidir.
Bir belediyenin başarısı yalnızca yaptığı yol, park, bina ve altyapı yatırımlarıyla ölçülemez. Yurttaşların yönetime katılma, birlikte karar verme ve ortak yaşamı geliştirme kapasitesini ne ölçüde artırdığı da değerlendirilmelidir.
Bu yaklaşım, Çankaya sofrasının temsil ettiği istişare kültürünün toplumsallaştırılması bakımından önemlidir.
Bağımsız düşünce ve araştırma merkezleri: Kamusal aklın sürekliliği
Demokratik devletin ortak akıl kapasitesi yalnızca kamu kurumlarının içinde oluşturulamaz.
Üniversitelerin yanı sıra bağımsız düşünce kuruluşları, araştırma merkezleri, politika enstitüleri ve uzmanlık kuruluşları da bu sürecin parçası olmalıdır.
Bu kurumlar:
- Kamu politikalarının alternatiflerini araştırmalı,
- Hükümetlerin ve yerel yönetimlerin uygulamalarını değerlendirmeli,
- Uzun vadeli toplumsal ve ekonomik riskleri incelemeli,
- Karar alıcılara ve kamuoyuna bilimsel raporlar sunmalı,
- Farklı görüşlerin özgürce tartışılmasına katkıda bulunmalıdır.
Bu kurumların mali ve yönetsel bağımsızlığı, araştırma özgürlüğü ve şeffaflığı önemlidir. Böylece ortak akıl yalnızca iktidarın bilgi kaynaklarına bağlı kalmaz; toplumun tamamına yayılan çoğulcu bir bilgi altyapısı oluşur.

