1945 yılının Şubat ayında Kırım’ın Yalta kentinde üç büyük devletin lideri bir araya geldi: ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, İngiltere Başbakanı Winston Churchill ve Sovyetler Birliği lideri Josef Stalin.
Bu toplantı, yalnızca üç liderin bir araya gelmesinden ibaret değildi. İkinci Dünya Savaşı’nın sonuna yaklaşılırken savaş sonrası dünyanın siyasi haritası, nüfuz alanları ve yeni uluslararası düzen tartışılıyordu.
Yalta’da masaya oturan devletler, savaşın galipleri arasında yer alıyor, askerî güçleriyle Avrupa’nın ve dünyanın geleceğini şekillendiriyordu.
Bugün ise ABD, Rusya ve Çin liderlerinin gerçekleştireceği üçlü zirve, bazı çevreler tarafından yeni bir Yalta Konferansı olarak nitelendiriliyor.
Peki, gerçekten öyle mi?
Böyle bir benzetme yapmak, tarihî şartları ve bugünün uluslararası güç dengelerini yeterince dikkate almamak değil midir?
1945’in galipleri ile bugünün sınanan güçleri
Yalta Konferansı yapıldığında Almanya henüz teslim olmamıştı. Berlin, Sovyet ordusunun eline geçmemişti. Aradan yaklaşık üç ay geçtikten sonra Berlin düştü. ABD ise Japonya’ya atom bombası atmaya henüz altı ay uzaklıktaydı. Sovyetler Birliği’nin Japonya’ya karşı savaşa girmesi de henüz gerçekleşmemişti.
Ancak Yalta masasında oturan devletler, savaşın sonucunu belirleyecek askerî ve siyasi üstünlüğe sahipti.
Bugün aynı üçlü masaya oturacak liderlerin karşı karşıya olduğu tablo ise oldukça farklıdır.
Rusya, Ukrayna’da başlattığı savaşın üzerinden dört yılı aşkın süre geçmesine rağmen hedeflediği siyasi ve askerî sonuçlara ulaşabilmiş değildir. Ukrayna topraklarının yaklaşık beşte birini kontrol etmesine rağmen savaş sona ermiş değildir. Rusya’nın askerî, ekonomik ve diplomatik kaynakları bu savaş nedeniyle ağır bir sınamadan geçmektedir.
ABD ise Afganistan’dan çekilmesinin ardından şimdi İran’la yaşanan çatışmanın ve bölgesel sonuçlarının baskısı altındadır.
Yirmi yıl süren Afganistan müdahalesinin 2021 yılında sona ermesi ve Taliban’ın yeniden yönetimi ele geçirmesi, Amerikan dış politikasının en önemli stratejik başarısızlıklarından biri olarak tarihe geçmiştir.
İran’la yaşanan çatışma da ABD’nin bölgedeki askerî ve siyasi etkisinin sorgulanmasına yol açmaktadır.
Çin ise ekonomik ve teknolojik yükselişine rağmen önünde çözülmemiş önemli bir siyasi mesele taşımaktadır: Tayvan.
Yaklaşık 23 milyon insanın yaşadığı Tayvan, Çin’in egemenlik iddialarına rağmen kendi yönetimini ve siyasi düzenini sürdürmektedir. Çin, askerî ve ekonomik gücünü artırmasına rağmen Tayvan meselesinde henüz istediği sonucu elde edebilmiş değildir.
Bütün bunlar, üç ülkenin de kendi stratejik hedefleriyle ilgili ciddi sınamalar yaşadığını göstermektedir.
Güçlü olmak başka, dünyanın düzenini belirlemek başkadır
Elbette ABD, Rusya ve Çin, dünyanın en önemli askerî, ekonomik ve siyasi güçleri arasındadır. Ancak büyük güç olmak, diğer ülkelerin geleceğini tek başına belirleyebilmek anlamına gelmez.
Ukrayna’nın direnişi, Afganistan’daki yirmi yıllık Amerikan müdahalesinin sonucu ve Tayvan’ın bugünkü siyasi varlığı, askerî ve ekonomik gücün her zaman siyasi hedeflere ulaşmak için yeterli olmadığını gösteren örneklerdir.
İşte bu nedenle bugünkü üçlü zirveyi Yalta Konferansı ile aynı kefeye koymak doğru bir tarihî değerlendirme olmayacaktır.
Yalta’da savaşın galipleri, savaş sonrası düzeni şekillendirmek üzere bir araya gelmişti. Bugün ise her üç lider de kendi ülkelerinin çıkarlarını korumaya, devam eden krizleri yönetmeye ve uluslararası alandaki konumlarını güçlendirmeye çalışmaktadır.
Üstelik bu üç ülkenin çıkarları her konuda örtüşmemektedir. Rusya’nın Ukrayna konusunda beklentileri, Çin’in Tayvan ve Asya-Pasifik politikası, ABD’nin küresel güvenlik ve ticaret hedefleri birbirinden farklıdır.
Aynı masada oturmak, aynı dünya tasavvuruna sahip olmak demek değildir.
Küçük ve orta ölçekli devletlerin geleceği kimin elinde?
Bu zirvenin asıl üzerinde durulması gereken yönlerinden biri de masada bulunmayan ülkelerdir.
Ukrayna’nın geleceği Ukrayna olmadan, Tayvan’ın geleceği Tayvan halkının iradesi dikkate alınmadan, Avrupa’nın güvenliği Avrupa’nın katılımı olmadan tartışılabilir mi?
Uluslararası ilişkilerin en temel ilkelerinden biri, devletlerin egemenliği ve toprak bütünlüğüdür. Büyük devletlerin kendi aralarındaki anlaşmaları, daha küçük devletlerin egemenlik haklarını ortadan kaldıran bir yetkiye dönüşmemelidir.
1945’in Yalta düzeni, kendisini takip eden yıllarda Doğu Avrupa’da Sovyet nüfuz alanının genişlemesi ve Soğuk Savaş’ın şekillenmesi bakımından belirleyici sonuçlar doğurdu.
Bugün de benzer kaygıların ortaya çıkması anlaşılabilir. Ancak bugünün dünyası, 1945’in dünyası değildir. Uluslararası hukuk, ekonomik karşılıklı bağımlılık, bölgesel ittifaklar ve toplumların siyasi iradesi, herhangi bir büyük güç anlaşmasının sınırlarını belirleyen önemli unsurlardır.
Türkiye bu gelişmeleri nasıl okumalı?
Türkiye gibi jeopolitik konumu, tarihî birikimi ve bölgesel sorumlulukları bulunan ülkeler açısından bu gelişmelerin ayrı bir önemi vardır.
Dünya düzeninin yeniden şekillendiği bir dönemde Türkiye’nin herhangi bir büyük gücün politikalarına bağımlı bir konuma düşmeden kendi millî çıkarlarını, güvenliğini ve bağımsız karar alma iradesini koruması gerekir.
Çünkü uluslararası siyasette kalıcı olan, başkalarının gücüne yaslanmak değil, kendi devlet aklını ve millî kapasitesini geliştirmektir.
Türkiye’nin geçmişten çıkarması gereken en önemli derslerden biri de budur.
Son söz
Yalta Konferansı, İkinci Dünya Savaşı’nın galiplerinin savaş sonrası dünya düzenini şekillendirdiği tarihî bir dönüm noktasıydı.
Bugünkü ABD-Rusya-Çin buluşması ise üç büyük gücün aynı masada kendi çıkarlarını ve küresel sorunları ele alacağı önemli bir diplomatik temas olacaktır.
Bunun yeni bir dünya düzenine kapı aralayıp aralamayacağını zaman gösterecektir.
Ancak bir gerçeği unutmamak gerekir:
Dünyanın geleceğini belirlemek isteyen devletler, önce kendi hedeflerine ulaşabilecek güçte ve istikrarda olmak zorundadır.
Yalta’da savaşın galipleri dünyanın geleceğini konuşuyordu. Bugün ise dünyanın geleceğini konuşan üç büyük güç, kendi geleceklerini de yeniden sorgulamak zorunda oldukları bir dönemden geçiyor.
Bu nedenle bugünkü zirveyi yeni bir Yalta olarak sunmak yerine, değişen dünya güç dengelerinin önemli bir göstergesi olarak değerlendirmek daha doğru olacaktır.

