Durmuş Ahsen Batur’un Kürdoloji Yalanları [1] adlı eseri, modern Kürdoloji literatürüne yöneltilmiş sert bir tarih, dil ve kaynak eleştirisi olarak çok önemli bir çalışmadır. Batur’un temel itirazı, Kürt tarihi, Kürt dili ve Kürt kültürü etrafında kurulan bazı anlatıların sağlam tarihî dayanaklardan çok, geç dönem ideolojik yorumlara ve oryantalist tasniflere yaslandığı düşüncesidir. Bu yönüyle eser, yalnız bir tarih kitabı değil; aynı zamanda kaynak okuma yöntemi, kavram eleştirisi ve kimlik inşası tartışmasıdır.
Batur’a göre Kürdoloji adı altında ortaya konulan çalışmaların önemli bir kısmı, tarihî kavramları kendi dönemlerinin anlam dünyası içinde değil, bugünkü siyasî kimlik tartışmalarının kavramlarıyla okumaktadır. Bu bakışa göre eski kaynaklarda geçen “Ekrad”, “Karduk”, “Gur”, “Lur”, “Zaza”, “Kurmanç” gibi adlandırmalar, doğrudan modern anlamda yekpare bir “Kürt milleti”nin belgeleri gibi yorumlanmıştır. Batur, bu yöntemi anakronik bulur. Ona göre tarihî metinlerdeki kavramlar, yazıldıkları çağın siyasî, coğrafî ve sosyal şartları içinde değerlendirilmelidir.
Batur’un en çok üzerinde durduğu alanlardan biri, Şerefname’nin kullanılış biçimidir. Şerefname, 16. yüzyılda yazılmış bir bölge kroniğidir. Yerel beyleri, aşiret çevrelerini, hanedanları ve bölge olaylarını anlatır. Fakat Batur’un yaklaşımına göre bu eser, modern anlamda kesintisiz bir “Kürt millet tarihi” değildir. Şerefname’yi bugünkü milliyetçilik çağının kavramlarıyla okumak, metnin tarihî bağlamını aşan bir yorumdur. Bu nedenle Batur, Şerefname’nin bir kaynak olarak önemini reddetmez; fakat onun modern etnik tarih inşasında kullanılma biçimini eleştirir.
Şerefname’nin Avrupa dillerine taşınmasında adı öne çıkan kişi François-Bernard Charmoy’dur. Charmoy, Fransız bir oryantalist olmakla birlikte, Şerefname çevirisi Saint Petersburg’da Rus İmparatorluk Bilimler Akademisi çevresinde yayımlanmıştır. Bu durum, Şerefname’nin 19. yüzyılda yalnız ilmî bir metin olarak değil, Rusya’nın Kafkasya, İran, Osmanlı ve Doğu Anadolu sahalarına yönelik oryantalist bilgi üretimi içinde de önem kazandığını göstermektedir. Rus Çarlığı ve Batı, bu bölge kroniğinden hareketle bir “Kürt milleti” çıkarma hülyasına kapılmıştır.
Dil meselesinde de Batur’un tavrı benzer bir kaynak ve yöntem eleştirisine dayanır. Ona göre Kürtçe adı altında ele alınan konuşma alanı, tek merkezli, tarih boyunca yazılı sürekliliği olan, kurucu ve bağımsız bir ana dil gibi sunulamaz. Kürtçe denilen yapı; Farsça, Arapça, Türkçe ve bölgesel ağızların uzun tarihî temasları içinde şekillenmiş parçalı bir konuşma alanı olarak değerlendirilmelidir. Bu noktada Batur’un itirazı, günlük konuşma gerçeğini inkâr etmek değildir. Asıl mesele, bu konuşma alanının tarihî ve kurucu bir merkez dil gibi takdim edilip edilemeyeceğidir. Ne yazık ki küresel medya etkisiyle ve emperyal gayelerle Türkiye Cumhuriyeti Meclislerinde ikinci dil talepleri gündeme getirilmektedir.
Bir dili yalnız kelime benzerlikleriyle değil; fiil kökleri, söz dizimi, ek sistemi, sayı adları, temel kavramlar ve yazı geleneğiyle birlikte ele almak gerekir. Bir dilin tarihî omurgasını gösteren unsurlar arasında fiil sistemi ve yazılı süreklilik özel bir yere sahiptir. Eğer bir konuşma alanında temel fiiller, sayı adları, yönler, renkler, dinî kavramlar ve temel hayat kelimeleri büyük ölçüde komşu merkez dillerden alınmışsa, o yapının bağımsız bir ana dil olup olmadığı tartışmaya açılır. Batur’un Kürdoloji eleştirisi de bu noktada, dilin siyasî kimlik inşasında araç hâline getirilmesine tepki vermektedir.
Kültür meselesinde Batur’un yaklaşımı, ortak coğrafya ve ortak medeniyet havzası fikrine dayanır. Ona göre Zerdüştlük, Mitra kültü, Nevruz, Demirci Kaveh, Şehname çevresindeki anlatılar veya eski Mezopotamya unsurları dar bir modern etnik kimliğe indirgenemez. Bu unsurlar; Saka, Med, Pers, Türk, Arap ve Mezopotamya tabakalarının yüzyıllar boyunca iç içe geçtiği geniş bir tarih alanına aittir. Dolayısıyla herhangi bir mitolojik unsurun sonradan tek bir modern kimliğin “millî destanı” hâline getirilmesi, tarihî gerçekliği daraltır.
Batur’un eleştirdiği bir başka nokta, antik kavimlerin modern kimliklere bağlanmasıdır. Medler, Karduklar, Gutiler, Hurriler, Mitanniler veya başka eski topluluklar üzerinden modern bir Kürt tarihi kurulması, ona göre sağlam bir yöntem değildir. Çünkü eski çağ topluluklarının dili, etnik yapısı, siyasî örgütlenmesi ve kültürel çevresi çoğu zaman karmaşıktır. Bu toplulukları bugünkü millet adlarıyla doğrudan özdeşleştirmek, tarihî süreklilikten çok geriye doğru kimlik inşası anlamına gelir.
Bu bakımdan Batur’un Kürdoloji Yalanları adlı eseri, yalnız “Kürtler kimdir?” sorusuna cevap arayan bir metin değildir. Daha çok “Kürt tarihi diye kurulan anlatılar hangi kaynaklara dayanıyor?”, “Bu kaynaklar nasıl yorumlanıyor?”, “Eski kavramlar modern siyasî kimliklerle ne ölçüde örtüşür?”, “Dil ve kültür unsurları hangi tarihî havzaya aittir?” sorularını gündeme getirmektedir. Bu yönüyle eser, Kürdoloji literatürünü bir bütün olarak yöntem bakımından sorgulayan ciddi bir çalışma niteliğindedir.
Batur’un bakışında dikkat edilmesi gereken hassas nokta şudur: Bu tür bir eleştiri, bölgede yaşayan insanları inkâr etmek anlamına gelmez. Bir topluluğun bugün var olması başka bir meseledir; o topluluğa dair kurulan tarihî anlatıların doğruluğu başka bir meseledir. Batur’un eleştirisi, insanlara değil; tarih yazımındaki yöntemlere, kavram kaydırmalarına ve siyasî kimlik inşalarına yöneliktir. Bu ayrım yapılmadığında, ilmî tartışma kolayca kimlik kavgasına dönüşür.
Ahsen Batur’un Kürdoloji Yalanları eseri, Kürt dili ve kültürü etrafında oluşturulan modern anlatılara karşı kaynak merkezli, eleştirel ve yer yer polemikçi bir müdahaledir. Eserin ana fikri, Kürt tarihi, Kürt dili ve Kürt kültürü adı altında sunulan birçok unsurun bağımsız, kesintisiz ve kadim bir millî bütünlük olarak değil; çok katmanlı, karmaşık, bölgesel ve çoğu zaman geç dönem yorumlarla şekillenmiş bir alan olarak incelenmesi gerektiğine işaret eder.
Bu tartışmada esas mesele, herhangi bir topluluğun varlığını inkâr etmek değildir. Asıl mesele, tarihî kaynakların nasıl okunduğu, eski kavramların bugüne nasıl taşındığı ve ortak kültür unsurlarının modern siyasî kimlikler adına nasıl yeniden yorumlandığıdır. Bu yüzden Kürt dili ve kültürü tartışması, ne inkâr diliyle ne de romantik kimlik inşasıyla ele alınmalıdır. Doğru yöntem; Şerefname’den Osmanlı kaynaklarına, oryantalist Kürdoloji çalışmalarından modern dil tartışmalarına kadar bütün malzemeyi tarihî bağlamı içinde değerlendirmektir.
Ahsen Batur’un eseri, bu tartışmada özellikle “kaynak nasıl okunmalı?” sorusunu öne çıkarması bakımından dikkate alınması gereken bir metindir.
[1] D. Ahsen Batur, Kürdoloji Yalanları, Selenge Yayınları, İstanbul, 2011.