Mezopotamya ve Zagros havzasındaki kimlik oluşumlarını, göçler ve tarihsel etkileşimler bağlamında etnogenez perspektifiyle yeniden değerlendirdiğimiz zaman bazı somut gerçeklere ulaşırız.
Mezopotamya’nın etnik tarihine, çoğu zaman antik ve değişmez kökenler üzerinden bakmak lâzım. Bölgenin gerçek tarihi, göçlerin, siyasi mücadelelerin ve kültürel etkileşimlerin oluşturduğu çok daha karmaşık bir etnogenez sürecini göstermektedir. Bu etnoz oluşumları, MÖ 3000 yıllarından itibaren hep Türk baskın karakterinin yönetiminde gelişmiştir.
Orta Doğu’nun dağlık coğrafyası, tarih boyunca statik bir “antik millet” barınağı olmaktan ziyade, İbn-i Haldun’un Mukaddime’de ortaya koyduğu bedeviyet ve asabiye dinamiklerinin çarpıştığı bir laboratuvar olmuştur. [1] İbn-i Haldun’a göre, toplulukların yükselişi ve dönüşümü, sabit soy çizgilerinden çok sosyal dayanışma gücüne dayanır. Bu yaklaşım, Mezopotamya ve Zagros havzasındaki kabile yapılarını anlamak için güçlü bir teorik çerçeve sunar. Avrasya bozkırlarından tarih boyunca gelen Saka, Hun, Avar, Hazar ve diğer Turani toplulukların hareketliliği yalnızca siyasi egemenlikler kurmakla kalmamış, aynı zamanda yerel kabile yapıları üzerinde kalıcı sosyolojik etkiler bırakmıştır. Bu nedenle Mezopotamya’nın etnik tarihi, sabit bir kökenden ziyade göçlerin ve etkileşimlerin şekillendirdiği dinamik bir yapı olarak değerlendirilmelidir.
16. yüzyılda Osmanlı ile Safevi Devleti arasındaki mücadele, Doğu Anadolu ve Zagros havzasındaki aşiret düzenini derinden etkilemiştir. Yavuz Sultan Selim’in Safevi etkisine karşı kurduğu Sünni ittifak sistemi, bölgedeki aşiretlerin siyasi konumlarını yeniden tanımlamıştır. [2] Şener Üşümezsoy’un Kürt Kimliği adlı eserinde vurguladığı üzere, Safevi baskısından kaçan veya Osmanlı himayesine giren birçok Türkmen aşireti, zamanla Nakşibendi tarikatının ümmetçi yapısı içinde Kurmanç veya Soran gibi üst kimliklerin altında toplanmıştır. [3] Bu süreç, biyolojik bir soy değişiminden ziyade, modern antropolojinin etnogenez olarak tanımladığı tarihsel bir kimlik oluşumudur. Osmanlı tahrir defterleri ve aşiret kayıtları incelendiğinde bölgedeki kimliklerin sabit değil, siyasi koşullara bağlı olarak değişebilen yapılar olduğu görülmektedir. Bu nedenle Mezopotamya’daki etnik yapı, donmuş bir antik kökten ziyade tarih boyunca yeniden şekillenen bir sosyal örgütlenme olarak değerlendirilmelidir.
XI. yüzyıldan itibaren Selçuklu Türklerinin Anadolu ve Mezopotamya’ya yönelen büyük göç hareketi, bölgenin demografik yapısını önemli ölçüde değiştirmiştir. Büyük Selçuklu Devleti döneminde Türkmen aşiretleri Doğu Anadolu ve Kuzey Mezopotamya’ya geniş ölçüde yerleştirilmiştir. Selçuklu kaynakları ve İslam tarihçileri, bu bölgelerde yaşayan aşiret yapısının oldukça karma ve geçirgen olduğunu göstermektedir. [4] Türkmen, Arap ve yerel dağ toplulukları arasında yoğun bir kültürel ve siyasi etkileşim yaşanmıştır. Bu süreçte birçok aşiret, yeni siyasi yapıların etkisi altında farklı kimliklerle anılmaya başlamıştır. Orta Çağ tarihçileri, Zagros ve çevresindeki toplulukları çoğu zaman coğrafi veya aşiret temelli adlarla zikretmiş, modern anlamda katı etnik sınıflandırmalar yapmamıştır. Bu durum bölgedeki kimlik oluşumunun tarihsel süreç içinde şekillenen esnek bir yapı olduğunu göstermektedir.
Kürdolog Izady’nin iddialarının aksine, Kurmançça ve Soranca, yapısal olarak Hint-Avrupa dillerinin klasik bükümlü karakterinden ziyade Asyatik eklemeli dil özellikleri göstermektedir. [5] Dil tipolojisi açısından incelendiğinde kelime kökünün sabit kalması ve anlamın sonradan eklenen eklerle oluşturulması, agglutinatif dillerin temel özelliklerinden biridir. Fiil yapıları ve sahiplik ekleri de klasik Hint-Avrupa dillerinde görülen bükümlü yapıdan farklı bir mantık sergilemektedir. Bu özellikler, bölgenin tarih boyunca Türkçe ve diğer Asyatik dillerle yoğun temas içinde bulunduğunu göstermektedir. Dolayısıyla Kürtçenin gelişiminde Turani dil çevresiyle uzun süreli etkileşimin önemli rol oynamış olabileceği, görünen bir gerçektir.
Herodot ve Ksenofanes gibi arkaik çağ tarihçilerinde Kürt lafı geçmez. Kaldı ki Kürt kelimesi dahi Türk, kurt, kürk, sırt vs. gibi Türkçe bir kelimedir. Firdevsî, Şehname’de Dahhak artığı, Zağros dağlarında yaşayan acımazsız ve Tanrısız bir yapı olarak Kürt kelimesini kullanmıştır. Orta Çağ İslam coğrafyacıları ve tarihçileri, “Kürt” adını çoğu zaman belirli bir etnik soydan ziyade dağlık bölgelerde yaşayan aşiret toplulukları için kullanmışlardır. Mesudî, İbn Havkal ve Mukaddesî gibi yazarlar, Kürtleri Zagros ve çevresinde yaşayan göçebe veya yarı göçebe kabileler olarak tanımlarlar. [6] Bu tanımların çoğunda “Kürt” kelimesi bir etnik kimlikten çok coğrafî ve sosyolojik bir kategori olarak görünmektedir. Bu nedenle Orta Çağ kaynaklarında geçen Kürt tanımı, modern ulus anlayışındaki etnik kimlikten ziyade belirli bir aşiret ve yaşam tarzı kategorisi olarak değerlendirilmelidir.
19. yüzyıl Avrupa filolojisinin ortaya attığı “Aryen ırkı” kavramı, modern antropoloji tarafından büyük ölçüde terk edilmiştir. Günümüzde bu kavramın biyolojik bir ırktan ziyade dil ailesine dayalı bir sınıflandırma olduğu kabul edilmektedir. [7] Buna rağmen bazı tarih anlatıları, Mezopotamya’daki toplulukları bu kavram üzerinden açıklamaya devam etmektedir. Batı merkezli bu yaklaşım, bölgenin karmaşık tarihsel süreçlerini basit bir antik köken anlatısına indirgeme eğilimindedir. Oysa Mezopotamya ve Zagros havzasındaki toplulukların tarihsel gelişimi sabit ve değişmez etnik köklerden ziyade uzun süreli siyasi, kültürel ve dinî etkileşimlerin ürünüdür.
Sonuç olarak bölgedeki kimlikler; göçler, devlet politikaları ve aşiret yapılarının yeniden örgütlenmesi sonucu ortaya çıkan dinamik sosyal oluşumlardır. Mezopotamya tarihini anlamada etnogenez yaklaşımı, statik köken teorilerinden çok daha açıklayıcı bir çerçeve sunmaktadır.
Kaynaklar
[1] İbn Haldun. Mukaddime. Haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
[2] Halil İnalcık. Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300–1600). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
[3] Şener Üşümezsoy. Kürt Kimliği: Jeopolitik ve Genetik Bir Analiz. İstanbul: İleri Yayınları, 2012.
[4] Martin van Bruinessen. Agha, Shaikh and State: The Social and Political Structures of Kurdistan. London: Zed Books.
[5] Mehrdad Izady. The Kurds: A Concise Handbook. Washington, 2004.
[6] Mesudî. Murûc ez-Zeheb; İbn Havkal. Suretü’l-Arz; Mukaddesî. Ahsenü’t-Tekâsim fi Ma’rifeti’l-Akalim.
[7] Fredrik Barth. Etnik Gruplar ve Sınırlar. İstanbul: Bağlam Yayıncılık, 2001.